- Audits vinden drie verschillende problemen: een beheersmaatregel die ontbreekt of slecht is ontworpen, een maatregel die bestaat maar niet effectief werkt, en een maatregel die werkt maar onvoldoende is onderbouwd met bewijs
- Ontbrekende registraties kunnen verhinderen dat een auditor vaststelt dat een maatregel consistent werkte, maar auditors observeren ook, houden interviews, inspecteren configuraties en voeren controles opnieuw uit
- Er bestaat geen universele termijn van 6 of 12 maanden aan bewijs; die hangt af van het type audit, de geldende eisen en de frequentie van elke maatregel
- ISO/IEC 27001 clausule 9.2 vereist een interne-auditprogramma met geplande intervallen, geen kwartaalaudit van elke maatregel
- Houd bewijs over het managementsysteem en bewijs over operationele maatregelen gescheiden, en beveilig de plek waar u het bewaart
1. Wat audits daadwerkelijk vinden
Niet elke auditbevinding is hetzelfde soort probleem. Wie elke bevinding als papierwerk behandelt, kiest vaak de verkeerde oplossing. Grofweg kan een audit drie dingen vinden.
- De maatregel ontbreekt of is slecht ontworpen. Er is helemaal geen toegangsreview, of de review dekt maar één van de vijf systemen. Betere documentatie lost dit niet op; de maatregel zelf moet veranderen.
- De maatregel bestaat maar werkt niet effectief. Een hersteltest is uitgevoerd en mislukt, vertrokken medewerkers houden weken hun account, of patches worden goedgekeurd maar nooit uitgerold. Dat is een falende maatregel, geen documentatiegat.
- De maatregel werkt maar het bewijs is onvoldoende. Toegangsreviews vinden wel plaats, maar er is geen gedateerde vastlegging van wie wat heeft beoordeeld en wat er daarna is aangepast.
Alle drie komen in de praktijk voor, en de verhouding verschilt per organisatie. Het doel van auditgereedheid is per maatregel te weten welke van de drie van toepassing is voordat een auditor dat ontdekt, omdat elk een andere aanpak vraagt: de maatregel herontwerpen, de uitvoering verbeteren of de vastlegging van bewijs verbeteren.
2. Hoe auditors tot een conclusie komen
Auditors toetsen maatregelen aan vastgestelde auditcriteria: de eisen van een norm zoals ISO/IEC 27001, wet- en regelgeving, een contract of een vragenlijst van een klant. Registraties zijn een belangrijk deel van het bewijs, maar niet het enige. Afhankelijk van de audit kan een auditor ook een proces observeren, de uitvoerders interviewen, systeemconfiguraties inspecteren, een controle opnieuw uitvoeren (bijvoorbeeld een steekproef van vertrokken medewerkers naast de accountstatus leggen) of om een test vragen.
Ontbrekende registraties blijven belangrijk. Waar de criteria vereisen dat een maatregel gedurende een periode consistent werkt, kan een auditor zonder registraties mogelijk niet vaststellen dat dat zo was, zeker voor activiteiten in het verleden die vandaag niet meer te observeren zijn. Of dat tot een bevinding leidt, hangt af van de criteria en van de vraag of het overige bewijs toereikend is. "We doen het wel, maar hebben het nooit vastgelegd" is een zwakke positie, geen automatische afkeuring, en zeker niet iets om op te vertrouwen.
Bewijs over het managementsysteem
Bij ISO/IEC 27001 leveren de clausules 4 tot en met 10 eigen bewijs op, los van de beveiligingsmaatregelen zelf:
- Scope van het managementsysteem en de contextanalyse daarachter (clausule 4)
- Betrokkenheid van de leiding, rollen en het informatiebeveiligingsbeleid (clausule 5)
- Methode en resultaten van risicobeoordeling en risicobehandeling, de Verklaring van Toepasselijkheid en beveiligingsdoelstellingen (clausule 6)
- Evaluatie van prestaties: meetresultaten, interne-auditrapporten en verslagen van de directiebeoordeling (clausule 9)
- Afwijkingen, corrigerende maatregelen en verbeteringen (clausule 10)
Bewijs over operationele maatregelen
- Patch- en kwetsbaarheidsbeheer: scanresultaten, uitrolrapporten, goedgekeurde uitzonderingen
- Toegangsreviews: gedateerde reviews, doorgevoerde wijzigingen, registraties van in- en uitdienst
- Back-up en herstel: back-uprapporten plus gedocumenteerde hersteltests met resultaten ten opzichte van de hersteldoelstellingen
- Incidentrespons: incidentlogboek, genomen acties, geleerde lessen
- Training en bewustwording: deelnameregistraties en inhoud
- Leveranciersbeheer: overzicht van leveranciers, beveiligingsbeoordelingen, contractbepalingen
3. Hoeveel historie u moet kunnen tonen
Er is geen algemene regel dat auditors 6 of 12 maanden aan bewijs verwachten. De periode hangt af van het type audit, de geldende eisen en hoe vaak elke maatregel wordt uitgevoerd. Een continue maatregel zoals geautomatiseerde patchuitrol levert voortdurend registraties op; een maandelijkse kwetsbaarheidsscan twaalf per jaar; een toegangsreview per kwartaal vier; een jaarlijkse hersteltest of directiebeoordeling misschien één. Een auditor die een kwartaalmaatregel toetst, wil de kwartalen binnen de beoordeelde periode zien, niet een willekeurig aantal maanden.
Bewaar de registraties die uw raamwerk en de auditscope vereisen, zo lang als een bewust vastgesteld bewaarbeleid voorschrijft. Bereidt u zich voor op een eerste audit, dan is drie tot zes maanden vooruit beginnen een verstandige planningsaanname, omdat maand- en kwartaalmaatregelen dan tijd krijgen om te draaien en registraties op te leveren. Het is een planningsadvies, geen eis uit een norm.
Bewijs vastleggen werkt het best als onderdeel van de operationele routine. Stel systemen zo in dat ze de benodigde logboeken en rapporten bewaren, exporteer die waar mogelijk automatisch, en maak de eigenaar van de maatregel verantwoordelijk voor het vastleggen van de uitkomst wanneer de maatregel wordt uitgevoerd. Hoeveel inspanning dat kost, hangt af van het aantal maatregelen, systemen en eigenaren en van de eisen binnen de scope; er is geen vast aantal uren per maand dat overal geldt. Registraties die alleen tijdens de auditvoorbereiding ontstaan, zonder voorgeschiedenis van uitvoering, voegen weinig toe.
4. Bouw een beheerst bewijsdossier op
Bewijs dat verspreid staat over mailboxen en persoonlijke mappen is traag op te leveren en moeilijk te vertrouwen. Eén dossier, ingedeeld naar eis en maatregel, met een vaste eigenaar per onderdeel, lost dat op. Het dossier zelf moet ook beveiligd zijn, omdat het vaak gevoelige informatie bevat: toegangslijsten, netwerktekeningen, kwetsbaarheidsrapporten en persoonsgegevens in HR- of incidentregistraties.
- Toegangsbeheer dat past bij de gevoeligheid van wat er is opgeslagen
- Versiebeheer en wijzigingslogging, zodat u kunt laten zien wat wanneer is veranderd
- Bescherming tegen onbedoeld of opzettelijk verwijderen
- Een vastgestelde bewaartermijn per soort bewijs
Bewaar waar mogelijk beheerste exports uit het bronsysteem of verwijzingen ernaar (een ticketnummer, een rapport uit de back-upconsole, een link naar de review in het identiteitsplatform) in plaats van ruwe gegevens naar nog een map te kopiëren. Vermijd onnodige kopieën van persoonsgegevens en vertrouwelijke informatie, en wees extra zorgvuldig met wat u deelt met externe auditors en klanten: lever wat de criteria vereisen, waar nodig geanonimiseerd, via een beheerst kanaal.
De bedrijven met de rustigste audits zijn niet de bedrijven met de minste bevindingen. Het zijn de bedrijven die snel kunnen laten zien wat de auditor vraagt, en weten welke hiaten er nog zijn.
5. Een compacte matrix voor auditgereedheid
Een eenvoudige matrix houdt de drie soorten bevindingen uit elkaar. Leg per maatregel vast welk bewijs u verwacht en hoe u toetst dat de maatregel werkt, niet alleen dat hij bestaat.
| Maatregel | Verwacht bewijs | Toetsing |
|---|---|---|
| Toegangsreviews | Gedateerde review per systeem, beoordelaar, doorgevoerde wijzigingen | Steekproef van accounts en controle dat verwijderingen zijn uitgevoerd |
| Back-upherstel | Back-uprapporten en gedocumenteerde hersteltests met doorlooptijden | Hersteltest tegen de afgesproken hersteltijd- en herstelpuntdoelstellingen |
| Kwetsbaarheidsbeheer | Scanresultaten, herstelregistraties, goedgekeurde uitzonderingen | Recente scan vergelijken met de afgesproken hersteltermijnen |
| Leveranciersbeveiliging | Overzicht van leveranciers, beoordelingen, beveiligingsbepalingen in contracten | Controleren of kritieke leveranciers een actuele beoordeling hebben |
| Directiebeoordeling | Verslag met de input uit ISO/IEC 27001 clausule 9.3, besluiten en acties | Bevestigen dat acties zijn belegd en opgevolgd |
Geef elke maatregel een status op een vaste schaal:
- Niet geïmplementeerd. De maatregel bestaat nog niet.
- Geïmplementeerd, niet getoetst. De maatregel is ingevoerd, maar niemand heeft hem gecontroleerd.
- Opzet getoetst. De maatregel is beoordeeld en is zo ontworpen dat hij aan de eis voldoet.
- Werking getoetst. Bewijs toont aan dat de maatregel gedurende de beoordeelde periode werkte zoals bedoeld.
- Niet van toepassing. Uitgesloten, met vastgelegde onderbouwing (bij ISO/IEC 27001 in de Verklaring van Toepasselijkheid).
Vermeld bij elke status de beoordeelde periode en de criteria. "Getoetst" zegt weinig als de lezer niet weet waartegen en over welke periode.
6. Interne audit, controlereview en certificeringsaudit
Deze begrippen worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze betekenen iets anders. Een externe certificeringsaudit wordt uitgevoerd door een certificerende instelling, die besluit of uw managementsysteem wordt gecertificeerd. Conformiteitsbeoordeling is de bredere term voor elke beoordeling of aan gespecificeerde eisen wordt voldaan, certificering inbegrepen. Een interne audit is een audit die uw organisatie zelf uitvoert, of laat uitvoeren, op het eigen managementsysteem. Een controlereview is een operationele controle door de eigenaar van een maatregel of een leidinggevende, zoals een kwartaalreview van beheerdersrechten.
ISO/IEC 27001:2022 clausule 9.2 vereist geen kwartaalaudit van elke maatregel. De norm vereist interne audits met geplande intervallen, binnen een auditprogramma dat frequentie, methoden, verantwoordelijkheden, planningseisen en rapportage vastlegt, en dat rekening houdt met het belang van de betrokken processen en de resultaten van eerdere audits. Per audit legt de organisatie criteria en scope vast, selecteert zij auditors en voert zij audits zo uit dat objectiviteit en onpartijdigheid gewaarborgd zijn, en rapporteert zij de resultaten aan het relevante management. Afwijkingen gaan vervolgens via corrigerende maatregelen onder clausule 10, en de auditresultaten zijn input voor de directiebeoordeling onder clausule 9.3. ISO 19011 geeft richtlijnen voor het beheren van een auditprogramma en het uitvoeren van audits.
Kwartaalreviews van kritieke maatregelen zijn nuttig en kunnen deel uitmaken van het programma, maar zijn geen formele interne audit. Een checklist ondersteunt een interne audit, maar is er op zichzelf geen. De audit vraagt om vastgestelde doelen, criteria, scope en methoden, een auditor met voldoende competentie, objectiviteit en onpartijdigheid, en bevindingen die worden vastgelegd en opgevolgd tot en met corrigerende maatregelen.
In een kleine organisatie is onpartijdigheid lastig, omdat de mensen die de maatregelen kennen ze ook uitvoeren. Externe ondersteuning kan helpen, maar het inhuren van een adviseur garandeert niet vanzelf competentie of onafhankelijkheid: controleer de ervaring met de norm en zorg dat de adviseur de te auditen maatregelen niet zelf heeft ontworpen of uitgevoerd. Onze ISO 27001-certificeringsgids laat zien waar de interne audit past in het bredere certificeringstraject.
7. Hiaten om eerst te controleren
Sommige hiaten komen bij mkb-organisaties vaak genoeg voor om ze vroeg te controleren: offboarding waarbij toegangsrechten pas weken na vertrek worden ingetrokken, wachtwoord- of MFA-beleid dat op papier bestaat maar technisch niet wordt afgedwongen, en risicobeoordelingen die bij de eerste certificering zijn opgesteld en sindsdien niet zijn bijgewerkt, ondanks veranderingen in de omgeving.
Een ontbrekende gedocumenteerde hersteltest is een serieus hiaat. Geslaagde back-uptaken tonen aan dat gegevens zijn gekopieerd, niet dat ze binnen uw hersteldoelstellingen kunnen worden teruggezet. Is een hersteltest uitgevoerd en mislukt, dan is dat een falende maatregel die moet worden hersteld, geen kwestie van papierwerk. Is er nog geen test gedaan, plan er dan een, leg het resultaat en de benodigde tijd vast, en handel naar wat de test laat zien.
Auditgereedheid als onderdeel van de dagelijkse bedrijfsvoering
Auditgereedheid houdt het best stand als vaste verantwoordelijkheid, niet als project met een begin- en einddatum. Het hoort ook thuis in de bredere IT-planning: in onze gids over het bouwen van een IT-strategie-roadmap leest u hoe u verbeteringen aan maatregelen en auditcycli inplant naast ander IT-werk.
- Deel elk hiaat in als ontwerpgebrek, falende uitvoering of bewijsgat, en pak het daarnaar aan.
- Houd bewijs over het managementsysteem en over operationele maatregelen gescheiden, elk met een vaste eigenaar.
- Stem de bewaartermijn af op de eisen en de frequentie van elke maatregel, niet op een vast aantal maanden.
- Voer een interne-auditprogramma uit met geplande intervallen en competente, onpartijdige auditors, en volg bevindingen op tot en met corrigerende maatregelen.
- Beveilig het bewijsdossier en deel alleen wat de auditcriteria vereisen.
Bedrijven zonder aangewezen eigenaar voor deze discipline zien auditgereedheid vaak verwateren tot een jaarlijkse paniek. Het fractionele IT-managementaanbod van Cyvra neemt bewijsdossierbeheer en interne auditplanning op als vaste verantwoordelijkheid, zodat de volgende audit geen verrassing oplevert.
ISO publiceert de ISO/IEC 27001-norm, met onder meer de eisen voor interne audit (clausule 9.2) en directiebeoordeling (clausule 9.3), en ISO 19011 met richtlijnen voor het auditen van managementsystemen. Het Nationaal Cyber Security Centrum biedt praktische richtlijnen voor beveiligingsmaatregelen op ncsc.nl.